Vzone đọc khá nhiều sách nhưng thật ra mãi đến khi tìm hiểu về hội chợ sách Frankfurt mới hiểu ra một điều: đằng sau mỗi cuốn sách dịch mà mình cầm trên tay, có một hành trình dài từ bản thảo gốc ở một đất nước xa xôi nào đó, qua bàn đàm phán bản quyền ở Frankfurt, rồi mới đến tay người đọc Việt Nam. Cái vòng đó diễn ra mỗi năm, tại một thành phố ở Đức, trong vòng 5 ngày tháng 10. Bài này Vzone kể về hội chợ sách lớn nhất thế giới đó, kèm theo câu chuyện đáng suy nghĩ về Trung Quốc và bài toán “nhập siêu văn hóa” mà nước này từng thẳng thắn thừa nhận ngay tại Frankfurt năm 2009.
Hội chợ sách Frankfurt là gì?
Tên đầy đủ là Frankfurt Book Fair, tiếng Đức là Frankfurter Buchmesse. Đây là hội chợ thương mại sách lớn nhất và lâu đời nhất trên thế giới, diễn ra thường niên vào tháng 10 tại thành phố Frankfurt am Main, Đức. Không phải hội sách để bạn đi mua sách về đọc như ở Việt Nam, mà là nơi các nhà xuất bản, đại lý văn học, tác giả và những người làm trong ngành xuất bản toàn cầu tụ họp để giao dịch bản quyền, ký kết hợp đồng và kết nối với nhau. Ba ngày đầu chỉ dành cho giới chuyên môn, hai ngày cuối tuần mới mở cửa cho độc giả tham quan và mua sách. Đó là lý do nhiều người nghe tên mà chưa biết nó thực ra hoạt động như thế nào.
Lịch sử hình thành và phát triển
Hội chợ sách Frankfurt hiện đại bắt đầu từ năm 1949, sau Thế chiến II. Nhưng thực ra tiền thân của nó đã có từ thế kỷ 15, gắn liền với sự ra đời của máy in Gutenberg tại chính Frankfurt. Thành phố này từng là trung tâm xuất bản của cả châu Âu trong nhiều thế kỷ trước khi nhường chỗ cho Leipzig rồi lại vực dậy sau chiến tranh. Hơn 600 năm thăng trầm đó được ghi lại trong cuốn sách do chính nguyên Giám đốc Hội chợ Peter Weidhaas viết, sau này được dịch ra tiếng Việt và phát hành tại Việt Nam. Đọc nó không chỉ là đọc về một hội sách mà là đọc về toàn bộ lịch sử xuất bản, in ấn và giao lưu văn hóa của nhân loại từ thế kỷ 15 đến nay.
Quy mô và tầm ảnh hưởng toàn cầu
Trước khi đại dịch COVID-19 xảy ra, con số năm 2019 cho thấy hội chợ thu hút tới 7.500 công ty xuất bản từ hơn 100 quốc gia và khoảng 300.000 khách tham dự. Dù quy mô có dao động qua các năm nhưng đây vẫn là sự kiện không có hội sách nào trên thế giới sánh được về tầm ảnh hưởng với ngành xuất bản toàn cầu. Mỗi năm hội chợ có một quốc gia khách mời danh dự, được dịp giới thiệu văn học và văn hóa của mình với toàn thế giới. Đây là cơ hội vàng mà nhiều nước phải vận động nhiều năm mới có được. Khách mời danh dự đầu tiên từ châu Á là Indonesia vào năm 2015. Việt Nam đến nay vẫn chưa từng là khách mời danh dự tại đây.
Frankfurt 2009 và dấu ấn đặc biệt của Trung Quốc
Năm 2009 là một năm đặc biệt ở Frankfurt. Trung Quốc là khách mời danh dự, mang đến hàng trăm tác giả và hàng nghìn đầu sách. Đây là cơ hội lớn để Trung Quốc quảng bá văn học và văn hóa ra thế giới. Vzone có ảnh chụp tại sự kiện này, ghi lại cảnh những cô gái châu Âu ngồi nghiên cứu văn học Trung Hoa ngay tại hội chợ, hình ảnh sau đó được VOV.VN sử dụng trong bài viết về câu chuyện giao lưu văn hóa của Trung Quốc. Nhưng bên cạnh sự hoành tráng của gian hàng Trung Quốc, năm đó cũng xảy ra không ít tranh cãi khi một số tác giả người Hoa bị gây áp lực không được tham dự các sự kiện không do chính phủ tổ chức. Frankfurt 2009 vì thế không chỉ là câu chuyện văn học mà còn là câu chuyện chính trị và tự do ngôn luận.
Trung Quốc “nhập siêu văn hóa” là gì?
Đúng vào thời điểm Frankfurt 2009 diễn ra, ông Vương Thần, Bộ trưởng Chủ nhiệm Văn phòng Báo chí Quốc vụ viện Trung Quốc, đã thẳng thắn thừa nhận tại Đại hội lần thứ 6 Hiệp hội Dịch thuật ở Bắc Kinh rằng giao lưu văn hóa đối ngoại của Trung Quốc đang ở tình trạng “nhập siêu” nghiêm trọng. Nghe lạ nhưng thực ra rất dễ hiểu. “Nhập siêu văn hóa” ở đây có nghĩa là Trung Quốc đang tiếp nhận văn hóa từ bên ngoài nhiều hơn là xuất khẩu văn hóa của mình ra thế giới.
Sách nước ngoài được dịch vào Trung Quốc rất nhiều, nhưng sách Trung Quốc được dịch ra nước ngoài lại rất ít. Phim Hollywood chiếu đầy rạp Trung Quốc nhưng phim Trung Quốc được biết đến ở phương Tây vẫn còn hạn chế. Âm nhạc, thời trang, lối sống phương Tây ảnh hưởng mạnh vào Trung Quốc trong khi ảnh hưởng ngược chiều chưa tương xứng. Ông Vương Thần nói thẳng rằng tầm ảnh hưởng văn hóa của Trung Quốc ra bên ngoài vẫn còn có khoảng cách không nhỏ so với vị thế quốc tế và trình độ phát triển kinh tế của nước này. Một đất nước có nền kinh tế lớn thứ hai thế giới nhưng sức mạnh mềm văn hóa chưa theo kịp, đó là nghịch lý mà lãnh đạo Trung Quốc khi đó phải thừa nhận.
Bài học từ câu chuyện nhập siêu văn hóa
Câu chuyện của Trung Quốc thực ra là bài học chung cho nhiều nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Kinh tế tăng trưởng không tự động kéo theo tầm ảnh hưởng văn hóa. Muốn văn hóa lan ra thế giới thì cần đầu tư vào dịch thuật, quảng bá, và quan trọng hơn là tạo ra những tác phẩm đủ sức cạnh tranh trên sân chơi quốc tế. Trung Quốc sau năm 2009 đã đẩy mạnh đầu tư vào sức mạnh mềm văn hóa rất quyết liệt, từ Viện Khổng Tử toàn cầu đến các chính sách hỗ trợ dịch và xuất khẩu sách ra nước ngoài. Kết quả có cải thiện nhưng khoảng cách vẫn còn đó, chứng tỏ đây không phải việc làm được trong một sớm một chiều.
Văn hóa và sức mạnh mềm qua góc nhìn hội chợ Frankfurt
Frankfurt Book Fair không chỉ là nơi mua bán bản quyền. Nó là nhiệt kế đo sức mạnh văn hóa mềm của các quốc gia. Nước nào có nhiều tác phẩm được dịch ra nhiều thứ tiếng, được nhiều nhà xuất bản quốc tế quan tâm, đó là nước có sức ảnh hưởng văn hóa thật sự.
Nhật Bản từ lâu đã xuất khẩu văn học ra thế giới rất mạnh, từ manga đến tiểu thuyết của Haruki Murakami. Hàn Quốc sau làn sóng Hallyu cũng bắt đầu có chỗ đứng ở Frankfurt. Việt Nam những năm gần đây đã bắt đầu tham dự hội chợ, năm 2025 có hơn 20 đơn vị xuất bản tham gia với hơn 1.200 đầu sách. Đó là bước tiến đáng ghi nhận dù vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng của một nền văn học có chiều sâu lịch sử ngàn năm.
Vì sao giao lưu văn hóa quan trọng hơn bao giờ hết?
Trong thế giới ngày nay, ranh giới giữa các nền văn hóa ngày càng mờ nhạt. Một cuốn sách viết ở Hàn Quốc có thể trở thành phim trên Netflix được xem ở 190 quốc gia trong vòng một năm. Một bài hát từ Nigeria có thể thành hit toàn cầu qua TikTok chỉ sau vài tuần.
Văn hóa không còn bị giới hạn bởi biên giới địa lý nữa. Trong bối cảnh đó, khả năng đưa văn hóa của mình ra thế giới trở thành lợi thế cạnh tranh thật sự, không kém gì kinh tế hay quân sự. Hội chợ Frankfurt chính là một trong những đấu trường quan trọng nhất của cuộc cạnh tranh sức mạnh mềm đó.
Việt Nam và hành trình đưa văn học ra thế giới
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tư có lẽ là tác giả Việt Nam được biết đến nhiều nhất ở châu Âu hiện nay. Bản dịch tiếng Đức của “Cánh đồng bất tận” từng giành Giải thưởng Literaturpreis năm 2018 của Đức, vượt qua tám tác giả nữ quốc tế khác. Đó là minh chứng rõ ràng rằng văn học Việt Nam hoàn toàn có thể cạnh tranh trên sân chơi quốc tế khi có cơ hội tiếp cận đúng. Vấn đề là cơ hội đó vẫn còn quá ít. Số tác phẩm Việt Nam được dịch ra nước ngoài mỗi năm vẫn còn rất khiêm tốn so với số sách nước ngoài được dịch vào Việt Nam. Bài toán nhập siêu văn hóa mà Trung Quốc thừa nhận năm 2009, Việt Nam thực ra cũng đang đối mặt không kém.
Những điều thú vị ít người biết về hội chợ sách Frankfurt
- Hội chợ diễn ra 5 ngày, nhưng 3 ngày đầu chỉ dành cho giới chuyên môn, không bán vé cho người thường tham dự.
- Năm 2019 trước đại dịch, có tới 7.500 công ty từ hơn 100 quốc gia tham gia, con số này giảm xuống còn khoảng 2.000 trong năm 2021 vì COVID-19 rồi dần phục hồi.
- Hội chợ có truyền thống chọn một quốc gia làm khách mời danh dự mỗi năm. Đây là cơ hội để nước đó giới thiệu văn hóa và văn học của mình đến toàn thế giới trong suốt cả năm trước và trong hội chợ.
- Phần lớn giao dịch không diễn ra trên sàn hội chợ mà trong các cuộc họp kín, bữa ăn tối và các cuộc gặp được sắp xếp trước nhiều tháng.
- Frankfurt năm 2009 khi Trung Quốc là khách mời danh dự là một trong những kỳ hội chợ gây tranh cãi nhất lịch sử vì các vấn đề liên quan đến kiểm duyệt và tự do ngôn luận.
Câu hỏi thường gặp về hội chợ sách Frankfurt
Hội chợ sách Frankfurt tổ chức ở đâu và khi nào?
Hội chợ diễn ra thường niên vào tháng 10, thường từ thứ Tư đến Chủ nhật, tại Trung tâm Hội chợ Frankfurt (Messe Frankfurt) ở thành phố Frankfurt am Main, Đức. Địa điểm này rất dễ tiếp cận bằng tàu điện ngầm hoặc xe buýt từ trung tâm thành phố.
Ai có thể tham dự hội chợ sách Frankfurt?
Giới chuyên môn như nhà xuất bản, tác giả, đại lý văn học, dịch giả và nhà báo có thể đăng ký vào cả 5 ngày. Công chúng thông thường chỉ được tham dự vào hai ngày cuối tuần, mua vé vào cửa và tham quan các gian hàng, tham dự các sự kiện công cộng và mua sách trực tiếp từ các nhà xuất bản.
Đọc sách và khám phá văn hóa tại Buôn Ma Thuột
Câu chuyện Frankfurt và nhập siêu văn hóa nghe có vẻ xa xôi, nhưng thực ra nó liên quan đến từng người đọc sách ở Việt Nam. Mỗi lần bạn chọn đọc một cuốn sách dịch từ nước ngoài thay vì sách của tác giả Việt, hay xem phim ngoại thay vì phim nội, bạn đang là một phần của bức tranh lớn đó. Nếu bạn ở BMT và muốn tìm hiểu thêm về thế giới qua những góc nhìn thú vị, Vzone có bài về các loài hoa kỳ lạ nhất thế giới hay những góc khám phá thú vị khác. Còn nếu bạn muốn giao lưu gặp gỡ với người nước ngoài ngay tại BMT thì danh sách quán cà phê phù hợp với khách nước ngoài tại BMT của Vzone cũng đáng tham khảo lắm. Bạn đã từng đọc cuốn sách dịch nào mà thấy tự hỏi nó đến tay mình qua hành trình nào không? Kể cho Vzone nghe trong hội nhóm nha!
- Theo dõi Vzone tại Fanpage Vzone để cập nhật thêm các bài viết hữu ích về đời sống tại Buôn Ma Thuột và Đắk Lắk.
- Tham gia hội nhóm review BMT để hỏi han, chia sẻ và tìm kiếm thông tin cùng cộng đồng địa phương.
- Có gì cần hỗ trợ thì nhắn tin cho Vzone nha.
